ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೃಷ್ಣಾ-ಭೀಮಾ ನದಿ ತಿರುವು ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ವಿವಾದ | Krishna-Bhima River Linking Dispute

1. ಪೂರ್ಣ ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (Comprehensive Summary & Exam Analysis):

ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳು (Core Current Affairs Summary):

• ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಪಾಲನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ರೂಪಿಸಿರುವ 19,000 ಕೋಟಿ ರೂ. ವೆಚ್ಚದ ಕೃಷ್ಣಾ-ಭೀಮಾ ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೆರವು ಪಡೆಯಲು ಮುಂದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೃಷ್ಣಾ ಕೊಳ್ಳದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗೆ ತೀವ್ರ ಧಕ್ಕೆಯುಂಟುಮಾಡಲಿದೆ ಎಂಬ ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.
• ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಕೃಷ್ಣಾ, ಕುಂಭಿ, ಕಸಾರಿ, ವಾರಣಾ, ಪಂಚಗಂಗಾ, ಕೊಯ್ನಾ, ನೀರಾ ಮತ್ತು ಭೀಮಾ ನದಿಗಳನ್ನು ಬೃಹತ್ ಭೂಗತ ಕೊಳವೆ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಜೋಡಿಸಿ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಹರಿವನ್ನು ತಡೆದು ಉಜಣಿ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕೋಕುರ್ಲೇ ಬಳಿ ಕುಂಭಿ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿ 30,000 ಕ್ಯೂಸೆಕ್ ನೀರನ್ನು ಕಸಾರಿ ನದಿಗೆ ಬಿಡುವುದು, ನಂತರ ವಾರಣಾ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ ಕಣಿವೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ತಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವಿದೆ.
• ಈ ಯೋಜನೆ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಂಡರೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಲಮಟ್ಟಿ (ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ) ಜಲಾಶಯ ಭರ್ತಿಯಾಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಚಿಕ್ಕೋಡಿಯ ಕಲ್ಲೋಳ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಳಭಾಗದ ಹರಿವು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳಲಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.
• ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಏಕಾಏಕಿ ಅಪಾರ ನೀರು ಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಬೆಳಗಾವಿ, ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ಪ್ರವಾಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆತಂಕವೂ ಇದೆ.

ಸ್ಥಿರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಜೋಡಣೆ (Static GS Linkage):

• ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 262: ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿಗಳು ಅಥವಾ ನದಿ ಕಣಿವೆಗಳ ನೀರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಾದಗಳ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಸತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ರಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ (Inter-State River Water Disputes).
• ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು: Inter-State River Water Disputes Act, 1956 ಮತ್ತು River Boards Act, 1956. ವಿಧಿ 262(2) ರ ಪ್ರಕಾರ ಇಂತಹ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ನೇರ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಸತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.
• ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ (KWDT): 1969 ರಲ್ಲಿ ಬಚಾವತ್ ಆಯೋಗ (KWDT-I) ಮತ್ತು 2004 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಜೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಆಯೋಗ (KWDT-II) ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ನಡುವೆ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿವೆ.
• ಭೌಗೋಳಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಕರ್ನಾಟಕ, ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಭೀಮಾ ಕೃಷ್ಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಎಡದಂಡೆ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (High-Yield Exam Highlights):

• ಆಲಮಟ್ಟಿ ಜಲಾಶಯ: ಕೃಷ್ಣಾ ಮೇಲ್ದಂಡೆ ಯೋಜನೆಯ (Upper Krishna Project - UKP) ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯ.
• ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ತೀರ್ಪುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ: ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕೊಳ್ಳದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕೊಳ್ಳಕ್ಕೆ ನೀರು ತಿರುಗಿಸುವುದು (Inter-basin transfer) ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿದೆ.
• ನೋಡಲ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ: ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ (Central Water Commission - CWC) ಮತ್ತು ಜಲಶಕ್ತಿ ಸಚಿವಾಲಯ.

2. ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಹುಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs):

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವ ವಿಧಿಯು ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ನೀರು ವಿವಾದಗಳ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ರಚಿಸಲು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ? / Which Article of the Indian Constitution empowers Parliament to adjudicate inter-state river water disputes?

A) ವಿಧಿ 256 / Article 256
B) ವಿಧಿ 262 / Article 262
C) ವಿಧಿ 263 / Article 263
D) ವಿಧಿ 280 / Article 280

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 262 ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿಗಳು ಅಥವಾ ನದೀಕಣಿವೆಗಳ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ, ಹಂಚಿಕೆ ಅಥವಾ ನಿಯಂತ್ರಣದ ವಿವಾದಗಳ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಶಾಸನ ರಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯು ಎಲ್ಲಿ ಉಗಮಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ? / Where does the Krishna River originate?

A) ತ್ರಯಂಬಕೇಶ್ವರ / Trimbakeshwar
B) ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರ / Mahabaleshwar
C) ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ / Brahmagiri
D) ಅಮರಕಂಟಕ / Amarkantak

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾಬಲೇಶ್ವರದ ಬಳಿ ಉಗಮಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಎಡದಂಡೆಯ (Left-bank) ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ? / Which of the following is a major left-bank tributary of the Krishna River?

A) ತುಂಗಭದ್ರಾ / Tungabhadra
B) ಮಲಪ್ರಭಾ / Malaprabha
C) ಘಟಪ್ರಭಾ / Ghataprabha
D) ಭೀಮಾ / Bhima

ಉತ್ತರ: D / Answer: D

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಭೀಮಾ ನದಿಯು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ದವಾದ ಎಡದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ. ತುಂಗಭದ್ರಾ, ಮಲಪ್ರಭಾ ಮತ್ತು ಘಟಪ್ರಭಾ ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಆಲಮಟ್ಟಿ ಜಲಾಶಯ’ವನ್ನು ಯಾವ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ? / Across which river is Karnataka’s famous ‘Almatti Dam’ constructed?

A) ಕಾವೇರಿ / Cauvery
B) ಕೃಷ್ಣಾ / Krishna
C) ಭೀಮಾ / Bhima
D) ತುಂಗಭದ್ರಾ / Tungabhadra

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಆಲಮಟ್ಟಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು (ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಸಾಗರ) ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಮೊದಲ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ (KWDT-I) ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಯಾರಾಗಿದ್ದರು? / Who was the Chairman of the First Krishna Water Disputes Tribunal (KWDT-I)?

A) ಜಸ್ಟಿಸ್ ಆರ್.ಎಸ್. ಸರ್ಕಾರಿಯಾ / Justice R.S. Sarkaria
B) ಜಸ್ಟಿಸ್ ಆರ್.ಎಸ್. ಬಚಾವತ್ / Justice R.S. Bachawat
C) ಜಸ್ಟಿಸ್ ಬ್ರಿಜೇಶ್ ಕುಮಾರ್ / Justice Brijesh Kumar
D) ಜಸ್ಟಿಸ್ ಕೆ. ಪುಟ್ಟಸ್ವಾಮಿ / Justice K. Puttaswamy

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): 1969 ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕೃಷ್ಣಾ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಜಸ್ಟಿಸ್ ಆರ್.ಎಸ್. ಬಚಾವತ್ ಆಗಿದ್ದರು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 6: ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ನೀರು ವಿವಾದಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (Inter-State River Water Disputes Act) ಸಂಸತ್ತು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು? / In which year was the Inter-State River Water Disputes Act enacted by Parliament?

A) 1950
B) 1956
C) 1962
D) 1974

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 1956 ರಲ್ಲಿ Inter-State River Water Disputes Act ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 7: ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ಮುಖಜಭೂಮಿಯು ಯಾವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ? / In which state does the Krishna River form its delta before emptying into the Bay of Bengal?

A) ತಮಿಳುನಾಡು / Tamil Nadu
B) ಒಡಿಶಾ / Odisha
C) ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ / Andhra Pradesh
D) ತೆಲಂಗಾಣ / Telangana

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಹಂಸಲಾದೀವಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಮುಖಜಭೂಮಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 8: ‘ಉಜಣಿ ಜಲಾಶಯ’ (Ujjani Dam) ಯಾವ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ? / Across which river is the Ujjani Dam constructed?

A) ಕೊಯ್ನಾ / Koyna
B) ಗೋದಾವರಿ / Godavari
C) ಭೀಮಾ / Bhima
D) ನರ್ಮದಾ / Narmada

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸೋಲಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಉಜಣಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ಭೀಮಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 9: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನದಿ ಕಣಿವೆಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಯೋಜನಾ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ ಯಾವುದು? / Which is the premier technical organization in India for water resources development under Ministry of Jal Shakti?

A) ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ (CWC) / Central Water Commission (CWC)
B) ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಪರಿಷತ್ (ICAR) / ICAR
C) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (NWDA) ಮಾತ್ರ / NWDA only
D) ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ (GSI) / Geological Survey of India

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ (CWC) ಜಲಶಕ್ತಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡುವ ಉನ್ನತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 10: ಸಂವಿಧಾನದ 262(2) ವಿಧಿಯ ಅನ್ವಯ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗಿದೆ? / Under Article 262(2), who has the power to bar the jurisdiction of Supreme Court in inter-state river disputes?

A) ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ / President
B) ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು / Parliament of India
C) ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನು ಸಚಿವಾಲಯ / Union Ministry of Law
D) ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಮಂಡಳಿ / Inter-State Council

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 262(2) ರ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಬಹುದು.