ಪಟಾಕಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶ: ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಸಿಎಪಿ | Firecracker Pollution NCAP

1. ಪೂರ್ಣ ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (Comprehensive Summary & Exam Analysis):

ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳು (Core Current Affairs Summary):

• ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಸದಂತೆ ಹಾಗೂ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ಮನವಿ ಮಾಡಿದ್ದ ಖ್ಯಾತ ಬಾಲಿವುಡ್ ನಟಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪರಿಸರ ರಾಯಭಾರಿ ದಿಯಾ ಮಿರ್ಜಾ (Dia Mirza) ಅವರ ಜಾಗೃತಿ ವಿಡಿಯೋವನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ್ದ ಬೃಹನ್ಮುಂಬೈ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆಗೆ (BMC) ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀವ್ರ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕಿದೆ.
• ಕೆಲವು ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಆಕ್ಷೇಪಗಳಿಗೆ ಮಣಿದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ವೀಡಿಯೋವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿರುವುದು ವಿಷಾದನೀಯ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಪೀಠವು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದು, ವಿಡಿಯೋವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಮರು ಅಪ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡುವಂತೆ ಬಿಎಂಸಿಗೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದೆ.
• ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕಾಗಿದ್ದು, ಹಬ್ಬಗಳ ಆಚರಣೆಯು ಇತರ ನಾಗರಿಕರ ಉಸಿರಾಟದ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಕಂಟಕವಾಗಬಾರದು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ.
• ಹಬ್ಬದ ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾನಗರಗಳಾದ ದೆಹಲಿ, ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸೂಚ್ಯಂಕ (Air Quality Index - AQI) ‘ತೀವ್ರ’ (Severe) ಮತ್ತು ‘ಅತ್ಯಂತ ಕಳಪೆ’ (Very Poor) ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿರುವ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಈ ತೀರ್ಪು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ.

ಸ್ಥಿರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಜೋಡಣೆ (Static GS Linkage):

• ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಸುಭಾಷ್ ಕುಮಾರ್ (1991) ಮತ್ತು ಎಂ.ಸಿ. ಮೆಹ್ತಾ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಅನ್ವಯ ‘ಮಾಲಿನ್ಯಮುಕ್ತ ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಹಕ್ಕು’ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21 ರ ಜೀವಿಸುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.
• ಶಾಸನಬದ್ಧ ಚೌಕಟ್ಟು: ವಾಯು (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, 1981 (Air Act, 1981) ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1986 (Environment Protection Act, 1986).
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (NCAP): ದೇಶದ 131 ಮಾಲಿನ್ಯಪೀಡಿತ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ (Non-Attainment Cities) PM2.5 ಮತ್ತು PM10 ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಶೇ. 40 ರಷ್ಟು ತಗ್ಗಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ ಸಚಿವಾಲಯ 2019 ರಲ್ಲಿ NCAP ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದೆ.
• ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳು (Green Crackers): ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಂಡ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ (CSIR-NEERI) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ SWAS, STAR ಮತ್ತು SAFAL ಮಾದರಿಯ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯ ಹೊರಸೂಸುವ ಪಟಾಕಿಗಳು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (High-Yield Exam Highlights):

• ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿ (CPCB): ಜಲ ಕಾಯ್ದೆ 1974 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಪರಿಸರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆ.
• ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸೂಚ್ಯಂಕ (AQI): 2014 ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು, 8 ಪ್ರಮುಖ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳನ್ನು (PM10, PM2.5, NO2, SO2, CO, O3, NH3, Pb) ಅಳೆಯುತ್ತದೆ.
• AQI ಶ್ರೇಣಿಗಳು: Good (0-50), Satisfactory (51-100), Moderate (101-200), Poor (201-300), Very Poor (301-400), Severe (401-500).
• SAFAR ವ್ಯವಸ್ಥೆ: System of Air Quality and Weather Forecasting and Research — ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯದ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಮುನ್ಸೂಚನಾ ಜಾಲ.

2. ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಹುಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs):

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಯಾವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಲಿನ್ಯಮುಕ್ತ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಹಕ್ಕನ್ನು’ ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿಯ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು? / In which landmark judgment did the Supreme Court recognize the Right to clean air and pollution-free water under Article 21?

A) ಸುಭಾಷ್ ಕುಮಾರ್ ವಿರುದ್ಧ ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರ (1991) / Subhash Kumar v. State of Bihar (1991)
B) ಇಂದಿರಾ ಸಾಹ್ನಿ ಪ್ರಕರಣ / Indira Sawhney Case
C) ಗೋಲಕನಾಥ್ ಪ್ರಕರಣ / Golaknath Case
D) ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಪ್ರಕರಣ / S.R. Bommai Case

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): 1991 ರ ಸುಭಾಷ್ ಕುಮಾರ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮಾಲಿನ್ಯಮುಕ್ತ ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಹಕ್ಕು ವಿಧಿ 21 ರ ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕಿನ ಭಾಗವೆಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯ ಹೊರಸೂಸುವ ‘ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿ’ಗಳನ್ನು (Green Crackers - SWAS, STAR, SAFAL) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಯಾವುದು? / Which national institute developed Green Crackers (SWAS, STAR, SAFAL) in India?

A) ಡಿಆರ್‌ಡಿಒ (DRDO)
B) ಸಿಎಸ್‌ಐಆರ್ - ನೀರಿ (CSIR-NEERI) ನಾಗಪುರ / CSIR-NEERI Nagpur
C) ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ (IISc)
D) ಇಸ್ರೋ (ISRO)

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): CSIR ನ ನಾಗಪುರದಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸರ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (CSIR-NEERI) ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ ಸಚಿವಾಲಯವು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಣರೂಪದ ಮಾಲಿನ್ಯ ತಗ್ಗಿಸಲು ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ’ವನ್ನು (NCAP) ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು? / In which year was the National Clean Air Programme (NCAP) launched in India?

A) 2014
B) 2016
C) 2019
D) 2021

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ನಗರಗಳಲ್ಲಿ PM10 ಮತ್ತು PM2.5 ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ ಸಚಿವಾಲಯವು ಜನವರಿ 2019 ರಲ್ಲಿ NCAP ಆರಂಭಿಸಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ‘ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸೂಚ್ಯಂಕ’ (AQI) ಎಷ್ಟು ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳನ್ನು (Pollutants) ಅಳೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ? / How many key air pollutants are monitored to determine the National Air Quality Index (AQI) in India?

A) 5
B) 6
C) 8
D) 12

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ AQI ಒಟ್ಟು 8 ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳನ್ನು (PM10, PM2.5, NO2, SO2, CO, O3, NH3 ಮತ್ತು Pb) ಆಧರಿಸಿ ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ‘ವಾಯು (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ’ಯನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು? / In which year was the Air (Prevention and Control of Pollution) Act enacted in India?

A) 1974
B) 1981
C) 1986
D) 1991

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): 1972 ರ ಸ್ಟಾಕ್‌ಹೋಮ್ ಸಮ್ಮೇಳನದ ನಿರ್ಣಯಗಳ ಅನ್ವಯ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು 1981 ರಲ್ಲಿ ವಾಯು ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (Air Act, 1981) ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 6: ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಯು (CPCB) ಮೂಲತಃ ಯಾವ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸನಬದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು? / Under which statutory Act was the Central Pollution Control Board (CPCB) originally constituted?

A) ಜಲ (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ 1974 / Water Act, 1974
B) ವಾಯು (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ 1981 / Air Act, 1981
C) ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ 1986 / Environment Protection Act, 1986
D) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಕಾಯ್ದೆ 2010 / NGT Act, 2010

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): CPCB ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮೂಲತಃ ಜಲ ಕಾಯ್ದೆ 1974 (Water Act, 1974) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು; ನಂತರ ವಾಯು ಕಾಯ್ದೆ 1981 ರ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನೂ ಇದಕ್ಕೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 7: ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ (AQI) ‘ಅತ್ಯಂತ ಕಳಪೆ’ (Very Poor) ವರ್ಗವು ಯಾವ ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕ ಮಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ? / Which numerical range on the AQI scale corresponds to the ‘Very Poor’ air quality category?

A) 101-200
B) 201-300
C) 301-400
D) 401-500

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): AQI ಮಾಪಕದಲ್ಲಿ 301 ರಿಂದ 400 ರವರೆಗಿನ ಅಂಕವನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತ ಕಳಪೆ’ (Very Poor) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (401-500 ತೀವ್ರ / Severe).

ಪ್ರಶ್ನೆ 8: ‘SAFAR’ (System of Air Quality and Weather Forecasting and Research) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಯಾವ ಸಚಿವಾಲಯವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ? / Which Union Ministry manages the SAFAR air quality forecasting system in mega cities?

A) ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯ / MoEFCC
B) ಕೇಂದ್ರ ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ / Ministry of Earth Sciences
C) ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ / Ministry of Science and Technology
D) ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ / Ministry of Housing and Urban Affairs

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): SAFAR ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯವು (MoES) ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಮೀಟಿಯಾಲಜಿ (IITM ಪುಣೆ) ಮೂಲಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 9: ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: 1. ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಟಾಕಿಗಳಿಗಿಂತ ಶೇ. 30 ರಿಂದ 35 ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಕಣರೂಪದ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತವೆ. 2. ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಂ ನೈಟ್ರೇಟ್ ಮತ್ತು ಸೀಸದಂತಹ ಅಪಾಯಕಾರಿ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. / Consider the statements: 1. Green crackers emit 30-35% less particulate matter. 2. Green crackers compulsorily use hazardous barium nitrate. Which statement is correct?

A) ಕೇವಲ 1 / 1 only
B) ಕೇವಲ 2 / 2 only
C) 1 ಮತ್ತು 2 ಎರಡೂ / Both 1 and 2
D) ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ / Neither 1 nor 2

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಹೇಳಿಕೆ 1 ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಹೇಳಿಕೆ 2 ತಪ್ಪಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಂ ಸಾಲ್ಟ್‌ಗಳು, ಸೀಸ, ಆರ್ಸೆನಿಕ್ ಮತ್ತು ಪಾದರಸವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 10: ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯ ಪರಿಹಾರ ಅರ್ಜಿಗಳ ಶೀಘ್ರ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ’ (NGT) ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು? / In which year was the National Green Tribunal (NGT) established in India under the NGT Act?

A) 2002
B) 2006
C) 2010
D) 2014

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಪ್ರಕರಣಗಳ ತ್ವರಿತ ನ್ಯಾಯದಾನಕ್ಕಾಗಿ National Green Tribunal Act, 2010 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಜಿಟಿ (NGT) ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.