ಜೈಸಲ್ಮೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಪಕ್ಷಿಗಳು | Captive-Bred Great Indian Bustards Released in Jaisalmer

1. ಪೂರ್ಣ ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (Comprehensive Summary & Exam Analysis):

ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳು (Core Current Affairs Summary):

• ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೈಸಲ್ಮೇರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮರುಭೂಮಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ (Desert National Park) ಕೃತಕ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾದ ಎರಡು ಗಂಡು ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (ಹೆಬ್ಬಕ - GIB) ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ ಸಚಿವ ಭೂಪೇಂದರ್ ಯಾದವ್ ಅವರು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.
• ಈ ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಜೈಸಲ್ಮೇರ್‌ನ ಸ್ಯಾಮ್ (Sam) ಮತ್ತು ರಾಮದೇವ್ರಾ (Ramdevra) ತಳಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
• ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ ಸಚಿವಾಲಯ (MoEFCC), ರಾಜಸ್ಥಾನ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆ (Wildlife Institute of India - WII) ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಪ್ರಭೇದದ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಈ ಕಾಡಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ (Rewilding) ಉಪಕ್ರಮವು ಮಹತ್ವದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಿರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಜೋಡಣೆ (Static GS Linkage):

• ಐಯುಸಿಎನ್ ಸ್ಥಿತಿ (IUCN Red List Status): ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ತೀವ್ರ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದ (Critically Endangered - CR) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಕಾನೂನು ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ 1972 (WPA, 1972) ರ ಅನುಸೂಚಿ 1 (Schedule I) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
• ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿ: ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ (State Bird of Rajasthan), ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ‘ಗೋಡಾವನ್’ (Godawan) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
• ಸಿಐಟಿಇಎಸ್ (CITES) ಮತ್ತು ಸಿಎಂಎಸ್ (CMS): ಸಿಐಟಿಇಎಸ್‌ನ ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ 1 ಮತ್ತು ಬಾನ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ (CMS) ನ ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ 1 ರಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
• ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬೆದರಿಕೆ: ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಸರಣ ತಂತಿಗಳಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಾಶವು ಇವುಗಳ ಅಳಿವಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (High-Yield Exam Highlights):

• ಉದ್ಯಾನ: ಮರುಭೂಮಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ (Desert National Park, Jaisalmer).
• ಐಯುಸಿಎನ್ ಸ್ಥಿತಿ: Critically Endangered (CR).
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾಯ್ದೆ: Schedule I (WPA 1972).
• ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರು: ಗೋಡಾವನ್ (Godawan).
• ಸಹಭಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆ: ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆ (WII - ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್).

---

2. ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಹುಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs):

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (ಹೆಬ್ಬಕ) ಪಕ್ಷಿಯ ಐಯುಸಿಎನ್ (IUCN) ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸ್ಥಿತಿ ಏನು? / What is the IUCN Red List conservation status of the Great Indian Bustard?

A) ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ (Endangered)
B) ತೀವ್ರ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ (Critically Endangered)
C) ದುರ್ಬಲ (Vulnerable)
D) ಅಪಾಯದ ಸಮೀಪವಿರುವ (Near Threatened)

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಐಯುಸಿಎನ್ (IUCN) ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ (Critically Endangered) ಪ್ರಭೇದವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ‘ಮರುಭೂಮಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ’ ಯಾವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ? / In which state is the Desert National Park located where GIBs were recently rewilded?

A) ಗುಜರಾತ್ / Gujarat
B) ರಾಜಸ್ಥಾನ / Rajasthan
C) ಹರಿಯಾಣ / Haryana
D) ಪಂಜಾಬ್ / Punjab

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಮರುಭೂಮಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೈಸಲ್ಮೇರ್ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಮರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಯಾವ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ? / The Great Indian Bustard is the state bird of which Indian state?

A) ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ / Madhya Pradesh
B) ಗುಜರಾತ್ / Gujarat
C) ರಾಜಸ್ಥಾನ / Rajasthan
D) ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ / Maharashtra

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (ಗೋಡಾವನ್) ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ 1972 ರ ಯಾವ ಅನುಸೂಚಿಯಡಿ ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್‌ಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ? / Under which schedule of the Wildlife Protection Act 1972 is the GIB protected?

A) ಅನುಸೂಚಿ I / Schedule I
B) ಅನುಸೂಚಿ II / Schedule II
C) ಅನುಸೂಚಿ III / Schedule III
D) ಅನುಸೂಚಿ IV / Schedule IV

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಈ ಪಕ್ಷಿಗೆ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅನುಸೂಚಿ I (Schedule I) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ದಂಡನಾತ್ಮಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ (Wildlife Institute of India - WII) ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ಎಲ್ಲಿದೆ? / Where is the headquarters of the Wildlife Institute of India (WII) located?

A) ಭೋಪಾಲ್ / Bhopal
B) ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್ / Dehradun
C) ನವದೆಹಲಿ / New Delhi
D) ಶಿಮ್ಲಾ / Shimla

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 6: ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್‌ಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯಾವುದು? / What is the primary natural habitat of the Great Indian Bustard?

A) ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಳೆಕಾಡುಗಳು / Tropical Rainforests
B) ಒಣ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಮತ್ತು ಪೊದೆಗಾಡುಗಳು / Arid Grasslands and Scrublands
C) ಶೀತ ಮರುಭೂಮಿಗಳು / Cold Deserts
D) ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು / Mangroves and Wetlands

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಒಣ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು (Grasslands) ಮತ್ತು ಅರೆ-ಶುಷ್ಕ ಮುಳ್ಳಿನ ಪೊದೆಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 7: ಕೆಳಗಿನ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: 1. ಹೈ-ವೋಲ್ಟೇಜ್ ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿಗಳಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವುದು ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. 2. ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ‘ಗೋಡಾವನ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ಸರಿ? / Consider the statements: 1. Collision with high-voltage power lines is a major cause of GIB mortality. 2. It is locally known as ‘Godawan’. Which is correct?

A) 1 ಮಾತ್ರ / 1 only
B) 2 ಮಾತ್ರ / 2 only
C) 1 ಮತ್ತು 2 ಎರಡೂ / Both 1 and 2
D) ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ / Neither

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಕಳಪೆ ಮುಂಭಾಗದ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿಗಳಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಸಾಯುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಬೆದರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಎರಡೂ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿವೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 8: ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಈ ಹಿಂದೆ ಆದೇಶಿಸಿತ್ತು? / What devices did the Supreme Court order to install on power lines to protect GIB?

A) ಬರ್ಡ್ ಡೈವರ್ಟರ್‌ಗಳು / Bird Diverters
B) ಲೇಸರ್ ದೀಪಗಳು / Laser Lights
C) ಸೌರ ಫಲಕಗಳು / Solar Panels
D) ಅಲ್ಟ್ರಾಸಾನಿಕ್ ಸೌಂಡರ್‌ಗಳು / Ultrasonic Sounders

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರುವಾಗ ವಿದ್ಯುತ್ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಬರ್ಡ್ ಡೈವರ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು (Bird Diverters) ಅಳವಡಿಸಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 9: ಸಿಐಟಿಇಎಸ್ (CITES) ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಯಾವ ಅನುಬಂಧದಲ್ಲಿದೆ? / In which Appendix of CITES is the Great Indian Bustard listed?

A) ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ I / Appendix I
B) ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ II / Appendix II
C) ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ III / Appendix III
D) ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ / Not Listed

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸುವ CITES ನ ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ I ರಲ್ಲಿ ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 10: ಮರುಭೂಮಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಮರಳುಗಾಡು ಯಾವುದು? / Which major desert encompasses the Desert National Park?

A) ಕಚ್ ಮರುಭೂಮಿ / Rann of Kutch
B) ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ / Thar Desert
C) ಲಡಾಖ್ ಮರುಭೂಮಿ / Ladakh Desert
D) ಸ್ಪಿತಿ ಮರುಭೂಮಿ / Spiti Desert

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಮರುಭೂಮಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿಯ (Thar Desert) ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದೆ.