ಬರ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಕೃತಕ ಮಳೆ: ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳು | Cloud Seeding for Drought Management

1. ಪೂರ್ಣ ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (Comprehensive Summary & Exam Analysis):

ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳು (Core Current Affairs Summary):

• ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ತೀವ್ರ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಬರಿದಾಗುತ್ತಿರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಅಭಾವ ಸರಿದೂಗಿಸಲು ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ (Cloud Seeding) ನಡೆಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದೆ.
• ಈ ಹಿಂದೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಷಧಾರೆ’ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಬಾರಿ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ನಡೆಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸರಾಸರಿ ಶೇಕಡಾ 30 ರಿಂದ 35 ರಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹವಾಮಾನ ತಜ್ಞರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.
• ವಿಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ನೆಲದ ಜನರೇಟರ್‌ಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್ (Silver Iodide), ಪೊಟ್ಯಾಷಿಯಂ ಅಯೋಡೈಡ್, ಘನೀಕೃತ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (ಡ್ರೈ ಐಸ್) ಅಥವಾ ಸೋಡಿಯಂ ಕ್ಲೋರೈಡ್ (ಉಪ್ಪು) ಸಿಂಪಡಿಸಿ ಮಳೆ ಹನಿಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಆದರೆ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಗೆ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ತೇವಾಂಶವಿರುವ ಮೋಡಗಳು (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಯುಮುಲೋನಿಂಬಸ್ ಮೋಡಗಳು) ಇರುವುದು ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಕಡ್ಡಾಯ ಷರತ್ತಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಿರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಜೋಡಣೆ (Static GS Linkage):

• ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಯ ವಿಜ್ಞಾನ (Physics of Cloud Seeding): 1946 ರಲ್ಲಿ ವಿನ್ಸೆಂಟ್ ಶಾಫರ್ ಮತ್ತು ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ವೊನ್ನೆಗಟ್ ಅವರು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್ ಬಳಸಿ ಕೃತಕ ಮಳೆ ತರಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆವಿಷ್ಕರಿಸಿದರು.
• ಘನೀಭವನ ಬೀಜಗಳು (Cloud Condensation Nuclei - CCN): ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇವಾಂಶವು ಮಳೆಯ ಹನಿಯಾಗಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಕಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಲು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬೀಜಗಳಂತೆ ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್ ಕಣಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
• ಡ್ರೈ ಐಸ್ (Dry Ice): ಘನರೂಪದ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (Solid $CO_2$) ಆಗಿದ್ದು, -78.5 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ತಾಪಮಾನ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ; ಇದು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಪರ್ ಕೂಲ್ಡ್ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಕಣಗಳಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
• ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಗಳು: 2003 ರಲ್ಲಿ ಎಸ್.ಎಂ. ಕೃಷ್ಣ ಸರ್ಕಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 2017 ಹಾಗೂ 2019 ರಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಷಧಾರೆ’ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (High-Yield Exam Highlights):

• ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಬಳಸುವ ಪ್ರಮುಖ ರಾಸಾಯನಿಕ: ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್ (AgI) ಮತ್ತು ಘನ $CO_2$ (Dry Ice).
• ಮಳೆ ತರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮೋಡಗಳು: ಕ್ಯುಮುಲೋನಿಂಬಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯುಮುಲಸ್ ಮೋಡಗಳು.
• ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಯ ಪಿತಾಮಹ: ವಿನ್ಸೆಂಟ್ ಶಾಫರ್ (Vincent Schaefer).
• ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ಯೋಜನೆ: ವರ್ಷಧಾರೆ ಯೋಜನೆ (Varshadhare Project).

---

2. ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಹುಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs):

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಕೃತಕ ಮಳೆ ತರಿಸಲು ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ (Cloud Seeding) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತವನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ? / Which chemical compound is most commonly used in cloud seeding to induce artificial rain?

A) ಸಿಲ್ವರ್ ನೈಟ್ರೇಟ್ / Silver Nitrate
B) ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್ / Silver Iodide
C) ಸೋಡಿಯಂ ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸೈಡ್ / Sodium Hydroxide
D) ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಕಾರ್ಬೊನೇಟ್ / Calcium Carbonate

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಂತೆಯೇ ಹರಳು ರಚನೆ ಹೊಂದಿರುವ ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್ (Silver Iodide - AgI) ಕೃತಕ ಮಳೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಘನೀಕರಣ ಬೀಜಕವಾಗಿದೆ. / Silver Iodide (AgI) is the most widely used ice-nucleating agent in cloud seeding.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಕೃತಕ ಮಳೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ‘ಡ್ರೈ ಐಸ್’ (Dry Ice) ಎಂದರೆ ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವುದಾಗಿದೆ? / Chemically, what is ‘Dry Ice’ which is frequently used in weather modification and cloud seeding?

A) ಘನರೂಪದ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (Solid $CO_2$)
B) ಘನೀಕೃತ ಸಾರಜನಕ (Liquid Nitrogen)
C) ಶುದ್ಧ ನೀರ್ಗಲ್ಲು (Pure Ice)
D) ಘನರೂಪದ ಮೀಥೇನ್ (Solid Methane)

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಡ್ರೈ ಐಸ್ ಎಂದರೆ ಘನರೂಪದ ಕಾರ್ಬನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (Solid $CO_2$) ಆಗಿದೆ; ಇದು ಕರಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಅನಿಲವಾಗುತ್ತದೆ (ಉತ್ಪತನ). / Dry ice is solid carbon dioxide which undergoes sublimation.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: 1946 ರಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಯಾರು? / Who was the American chemist and meteorologist who developed the first cloud seeding experiment in 1946?

A) ವಿನ್ಸೆಂಟ್ ಶಾಫರ್ / Vincent Schaefer
B) ಲೂಯಿಸ್ ಪಾಶ್ಚರ್ / Louis Pasteur
C) ಜಾನ್ ಡಾಲ್ಟನ್ / John Dalton
D) ಆಲ್ಫ್ರೆಡ್ ವೆಗ್ನರ್ / Alfred Wegener

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಜನರಲ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಲ್ಯಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿನ್ಸೆಂಟ್ ಶಾಫರ್ ಅವರು ಡ್ರೈ ಐಸ್ ಬಳಸಿ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರಯೋಗ ಯಶಸ್ವಿಗೊಳಿಸಿದರು. / Vincent Schaefer discovered the principle of cloud seeding in 1946.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಕೃತಕ ಮಳೆ ಉಂಟುಮಾಡಲು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಮಾದರಿಯ ಮೋಡಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ? / The presence of which type of clouds is primarily essential for successful cloud seeding?

A) ಸಿರೆಸ್ ಮೋಡಗಳು / Cirrus clouds
B) ಕ್ಯುಮುಲೋನಿಂಬಸ್ ಮೋಡಗಳು / Cumulonimbus clouds
C) ಸ್ಟ್ರಾಟಸ್ ಮೋಡಗಳು / Stratus clouds
D) ಸಿರೋಕ್ಯುಮುಲಸ್ ಮೋಡಗಳು / Cirrocumulus clouds

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಸಾಕಷ್ಟು ತೇವಾಂಶ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಮುಖ ಗಾಳಿ ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ಯುಮುಲೋನಿಂಬಸ್ ಅಥವಾ ಕ್ಯುಮುಲಸ್ ಮೋಡಗಳು ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ. / Vertically developed Cumulonimbus clouds rich in moisture are ideal for seeding.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಬರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ 2017 ಮತ್ತು 2019 ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ಯೋಜನೆಯ ಹೆಸರೇನು? / What was the name of the comprehensive cloud seeding project launched by Karnataka in 2017 and 2019?

A) ಮೇಘದೂತ ಯೋಜನೆ / Meghadoota Project
B) ವರ್ಷಧಾರೆ ಯೋಜನೆ / Varshadhare Project
C) ಜಲಧಾರೆ ಯೋಜನೆ / Jaladhare Project
D) ಅಮೃತವರ್ಷಿಣಿ ಯೋಜನೆ / Amritavarshini Project

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಮಳೆ ತರಿಸಲು ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಇಲಾಖೆಯು ‘ವರ್ಷಧಾರೆ’ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಿತ್ತು. / The cloud seeding program in Karnataka was named ‘Project Varshadhare’.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 6: ಕೆಳಗಿನ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: 1. ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಡಿಯಂ ಕ್ಲೋರೈಡ್ (ಉಪ್ಪು) ಅನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಮೋಡಗಳ (Warm Clouds) ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 2. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳೇ ಇಲ್ಲದ ಶುಷ್ಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಯಿಂದ ಮಳೆ ತರಿಸಬಹುದು. / Consider: 1. Sodium chloride is used for hygroscopic seeding of warm clouds. 2. Cloud seeding can induce rain even on cloudless dry days. Which is correct?

A) 1 ಮಾತ್ರ / 1 only
B) 2 ಮಾತ್ರ / 2 only
C) 1 ಮತ್ತು 2 ಎರಡೂ / Both 1 and 2
D) ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ / Neither 1 nor 2

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಹೇಳಿಕೆ 1 ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇವಾಂಶಯುಕ್ತ ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೃತಕ ಮಳೆ ತರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಿಕೆ 2 ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. / Statement 1 is correct. Statement 2 is incorrect as clouds with moisture are a prerequisite.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 7: ಘನರೂಪದ ವಸ್ತುವು ದ್ರವವಾಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಅನಿಲ ರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ? / What is the physical process called when a solid turns directly into gas without passing through a liquid phase?

A) ಸಾಂದ್ರೀಕರಣ / Condensation
B) ಉತ್ಪತನ / Sublimation
C) ಬಾಷ್ಪೀಕರಣ / Evaporation
D) ಅವಕ್ಷೇಪನ / Precipitation

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಘನರೂಪದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಅನಿಲವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಉತ್ಪತನ (Sublimation) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಡ್ರೈ ಐಸ್ ಮತ್ತು ಕರ್ಪೂರ). / The direct transition from solid to gas is termed Sublimation.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 8: ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿನ ತೇವಾಂಶ ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರತೆ ಅಳೆಯಲು ಬಳಸುವ ರೇಡಾರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಯಾವುದು? / Which radar technology is deployed to track moisture, cloud movement, and evaluate cloud seeding?

A) ಡಾಪ್ಲರ್ ಹವಾಮಾನ ರೇಡಾರ್ (DWR) / Doppler Weather Radar
B) ಸೋನಾರ್ (SONAR)
C) ಲೈಡಾರ್ (LIDAR)
D) ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟೋಮೀಟರ್ / Magnetometer

ಉತ್ತರ: A / Answer: A

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಹವಾಮಾನ ತಜ್ಞರು ಮೋಡಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಡಾಪ್ಲರ್ ಹವಾಮಾನ ರೇಡಾರ್ (Doppler Weather Radar) ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. / Doppler Weather Radars (DWR) track precipitation dynamics in real time.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 9: ಭಾರತೀಯ ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆಯು (IMD) ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಯಾವ ಸಚಿವಾಲಯದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ? / Under which Union Ministry does the India Meteorological Department (IMD) function?

A) ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ / Ministry of Science & Technology
B) ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ / Ministry of Earth Sciences
C) ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯ / MoEFCC
D) ಜಲಶಕ್ತಿ ಸಚಿವಾಲಯ / Ministry of Jal Shakti

ಉತ್ತರ: B / Answer: B

ವಿವರಣೆ (Explanation): IMD ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕೇಂದ್ರ ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯದ (Ministry of Earth Sciences) ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. / IMD operates under the Ministry of Earth Sciences.

---

ಪ್ರಶ್ನೆ 10: ಮೋಡ ಬಿತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ‘ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್’ ರಾಸಾಯನಿಕದ ಅಣುಸೂತ್ರ ಯಾವುದು? / What is the chemical formula of Silver Iodide used in cold-cloud seeding?

A) $AgNO_3$
B) $AgCl$
C) $AgI$
D) $Ag_2O$

ಉತ್ತರ: C / Answer: C

ವಿವರಣೆ (Explanation): ಸಿಲ್ವರ್ ಅಯೋಡೈಡ್‌ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸೂತ್ರ $AgI$ ಆಗಿದೆ. / The chemical formula for Silver Iodide is $AgI$.